يكى ديگر از علماى معاصر مشروطه كه در اين نهضت نقش داشت ، ميرزا محمدحسين نائينى است كه با نوشتن كتاب « تنبيه الملّة » با ارائه بحثى نظرى ، منطقى و مستدل ، به دفاع از ايجاد مشروطيت برخاست و انگيزه او مذهب بود . « 1 » نهضت مشروطيت با حمايت بزرگان تشيع پيروز شد ، ولى پس از پيروزى به علت نبودن رهبرى واحد كه نظر او از جانب همه روحانيون و اقشار مردم پذيرفته شود ، اختلافات بين روشنفكران و روحانيون از يك سو و اختلافات بين روحانيون از سوى ديگر موجب گرديد نهضت مشروطيت از مسير اصلى خود منحرف گردد و در اين ميان تنها روحانىاى كه فعالانه در مقابل روشنفكرانمايان و بيگانگان ايستاد ، شيخ فضل‌الله نورى بود كه جان خود را در اين راه از دست داد . امام خمينى در اين باره مىفرمايد : شما وقتى كه تاريخ مشروطيت را بخوانيد ، مىبينيد كه در مشروطه بعد از اينكه ابتدا پيش رفت ، دستهايى آمد و تمام مردم ايران را به دو طبقه تقسيم كرد ، نه ايرانِ تنها ، از روحانيون بزرگ نجف يك دسته طرفدار مشروطيت ، يك دسته دشمن مشروطه . . . اين يك نقشه‌اى . . . كه تأثير كرد و نگذاشت كه مشروطه به آن طورى كه علماى بزرگ طرحش را ريخته بودند عملى بشود . به آنجا رساندند كه آنهايى كه مشروطه‌خواه بودند به دست يك عده كوبيده شدند ، تا آنجا كه مثل مرحوم حاج شيخ فضل‌الله نورى در ايران براى خاطر اينكه مىگفت بايد مشروطه مشروعه باشد و آن مشروطه‌اى كه از غرب و شرق به ما برسد قبول نداريم ، در همين تهران به دار زدند و مردم هم‌پاى او رقصيدند يا كف زدند . . . . « 2 » رقابت در مجلس بين احزاب و در درون صفوف بزرگان سياسى ، و از همه مهم‌تر مداخلات گسترده بيگانگان بويژه روس و انگليس ، جنگ جهانى اول و فعاليتهاى ارتشها و عاملان روسيه ، عثمانى ، انگليس و آلمان نوعى بىنظمى و هرج و مرج در كشور به وجود آورد . در واقع تهديد جنگى داخلى و فروپاشى كشور زمينه را براى ظهور دولتى كه بتواند آرامش و ثبات را بازگرداند فراهم ساخت كه كودتاى سوم اسفند 1299 شمسى و بنيانگذارى پهلوى از اين زاويه قابل بررسى است . « 3 »

--> ( 1 ) . ر . ك : تاريخ سياسى معاصر ايران ، ج 1 ، ص 53 - 54 ؛ ر . ك : نقش رهبرى در نهضت مشروطه ملى نفت و انقلاب اسلامى ، ص 45 - 74 . ( 2 ) . تاريخ معاصر ايران از ديدگاه امام خمينى ، ص 64 . ( 3 ) . نقش رهبرى در نهضت مشروطه ، ملى نفت و انقلاب اسلامى ، ص 75 - 76 .